Nếu từng tham gia một chương trình văn nghệ, liveshow, âm thanh hội trường hoặc sự kiện ngoài trời, chắc hẳn bạn đã thấy những chiếc loa đặt nằm dưới sàn sân khấu, hướng thẳng về phía ca sĩ hoặc nhạc công. Đó chính là loa kiểm âm sân khấu, hay còn gọi là loa monitor.
Nhiều người mới tìm hiểu âm thanh thường thắc mắc: "Loa chính đã rất to rồi, vậy cần gì phải dùng thêm loa monitor?" Đây là một câu hỏi hoàn toàn hợp lý. Thực tế, loa monitor không phải lúc nào cũng bắt buộc phải có, nhưng trong rất nhiều trường hợp, nó lại là thiết bị quyết định chất lượng buổi biểu diễn.
Nghe qua thì có vẻ vô lý. Loa full sân khấu hoặc hệ thống line array công suất lớn đã phát âm thanh khắp hội trường, tại sao người biểu diễn không nghe luôn từ đó?
Vấn đề nằm ở vị trí.
Loa chính được thiết kế để phục vụ khán giả nên luôn hướng ra phía trước. Trong khi đó, ca sĩ và nhạc công lại đứng phía sau hệ thống loa. Âm thanh họ nghe được chủ yếu là tiếng phản xạ từ tường, trần hoặc từ loa dội ngược trở lại. Âm thanh này thường đến chậm hơn so với thực tế và không còn chính xác như tín hiệu gốc. Với các sân khấu lớn hoặc ngoài trời, người biểu diễn gần như không thể nghe rõ giọng hát và nhạc cụ của chính mình.
Chính vì vậy mới xuất hiện hệ thống monitor, một hệ thống loa riêng biệt chỉ phục vụ cho những người đứng trên sân khấu.
Vai trò lớn nhất của loa monitor là giúp ca sĩ, MC và nhạc công nghe rõ những gì họ đang thể hiện.
Thử tưởng tượng bạn đang hát nhưng không nghe thấy giọng của mình phát ra như thế nào. Lúc đó bạn rất dễ hát chênh tông, hụt hơi hoặc cố gắng gào lớn hơn mức cần thiết. Điều tương tự cũng xảy ra với nhạc công. Khi không nghe rõ phần trình diễn của mình hoặc đồng đội, họ rất dễ bị lệch nhịp hoặc đánh sai cảm xúc bài hát.
Đó là lý do những sân khấu chuyên nghiệp gần như luôn có hệ thống monitor riêng.
Không hẳn.
Nếu là một sân khấu nhỏ trong quán cafe acoustic, phòng họp mini hoặc chương trình ít người tham gia, đôi khi nghệ sĩ vẫn có thể nghe được âm thanh trực tiếp từ loa chính hoặc từ nhạc cụ xung quanh. Trong trường hợp này, loa monitor không phải yêu cầu bắt buộc.
Tuy nhiên khi quy mô chương trình bắt đầu lớn hơn, khoảng cách từ sân khấu tới loa chính xa hơn hoặc có nhiều người biểu diễn cùng lúc thì monitor gần như trở thành thiết bị không thể thiếu.
Theo kinh nghiệm của tôi, từ các hội trường khoảng 200 khách trở lên hoặc các sân khấu ngoài trời, việc bỏ monitor thường dẫn tới rất nhiều vấn đề. Ca sĩ liên tục ra hiệu tăng âm lượng, nhạc công khó bắt nhịp, MC nói thiếu tự tin và kỹ thuật viên phải xử lý vô số yêu cầu trong suốt chương trình.
Nghe có vẻ ngược đời nhưng monitor đúng cách lại giúp sân khấu gọn gàng và dễ kiểm soát hơn.
Khi người biểu diễn không nghe rõ, phản ứng tự nhiên của họ là yêu cầu tăng loa chính hoặc tăng âm lượng nhạc cụ. Kết quả là sân khấu ngày càng ồn. Một số kỹ sư âm thanh trên cộng đồng Live Sound cũng chia sẻ rằng thiếu monitor phù hợp thường khiến tổng âm lượng sân khấu tăng lên thay vì giảm xuống.
Khi có monitor riêng, mỗi người sẽ được nghe đúng thứ mình cần nghe. Ca sĩ nghe rõ giọng hát, guitarist nghe rõ tiếng đàn, tay trống nghe rõ bass và click track. Nhờ đó không ai cần phải mở quá lớn thiết bị của mình nữa.
Trong tất cả những người đứng trên sân khấu, ca sĩ là đối tượng phụ thuộc vào monitor nhiều nhất.
Giọng hát là nhạc cụ duy nhất nằm bên trong cơ thể. Người hát không thể nhìn thấy nó, cũng không thể cảm nhận chính xác nếu không nghe lại qua loa hoặc tai nghe.
Khi monitor quá nhỏ, ca sĩ thường có xu hướng hát lớn hơn mức cần thiết. Ngược lại, nếu monitor quá to hoặc quá nhiều hiệu ứng, họ dễ bị mất cảm giác cao độ và nhịp điệu.
Đây là lý do các ca sĩ chuyên nghiệp luôn dành nhiều thời gian để kiểm tra monitor trước giờ diễn hơn là kiểm tra loa ngoài khán giả.
Nếu để ý các liveshow lớn, bạn sẽ thấy nhiều nghệ sĩ không còn sử dụng loa monitor đặt sàn mà chuyển sang tai nghe kiểm âm (In-Ear Monitor - IEM).
Ưu điểm của giải pháp này là người biểu diễn nhận được tín hiệu rõ ràng hơn, ít bị ảnh hưởng bởi tiếng ồn sân khấu và giảm đáng kể nguy cơ hú rít. Đồng thời, kỹ thuật viên FOH cũng dễ kiểm soát hệ thống hơn do lượng âm thanh phát trên sân khấu giảm xuống rất nhiều.
Tuy nhiên, chi phí đầu tư IEM khá cao nên với phần lớn sân khấu hội trường, sân khấu lưu động và sự kiện địa phương, loa monitor dạng wedge vẫn là lựa chọn phổ biến nhất.
Thực tế vẫn có một số trường hợp có thể bỏ qua monitor:
Nhưng ngay cả trong những tình huống này, việc có thêm một monitor nhỏ vẫn giúp người biểu diễn tự tin hơn rất nhiều.
Nhiều người mới tìm hiểu âm thanh thường thắc mắc: "Loa chính đã rất to rồi, vậy cần gì phải dùng thêm loa monitor?" Đây là một câu hỏi hoàn toàn hợp lý. Thực tế, loa monitor không phải lúc nào cũng bắt buộc phải có, nhưng trong rất nhiều trường hợp, nó lại là thiết bị quyết định chất lượng buổi biểu diễn.
Vì sao loa chính không thể thay thế loa monitor?
Nghe qua thì có vẻ vô lý. Loa full sân khấu hoặc hệ thống line array công suất lớn đã phát âm thanh khắp hội trường, tại sao người biểu diễn không nghe luôn từ đó?
Vấn đề nằm ở vị trí.
Loa chính được thiết kế để phục vụ khán giả nên luôn hướng ra phía trước. Trong khi đó, ca sĩ và nhạc công lại đứng phía sau hệ thống loa. Âm thanh họ nghe được chủ yếu là tiếng phản xạ từ tường, trần hoặc từ loa dội ngược trở lại. Âm thanh này thường đến chậm hơn so với thực tế và không còn chính xác như tín hiệu gốc. Với các sân khấu lớn hoặc ngoài trời, người biểu diễn gần như không thể nghe rõ giọng hát và nhạc cụ của chính mình.
Chính vì vậy mới xuất hiện hệ thống monitor, một hệ thống loa riêng biệt chỉ phục vụ cho những người đứng trên sân khấu.
Loa monitor giúp người biểu diễn nghe được chính mình
Vai trò lớn nhất của loa monitor là giúp ca sĩ, MC và nhạc công nghe rõ những gì họ đang thể hiện.
Thử tưởng tượng bạn đang hát nhưng không nghe thấy giọng của mình phát ra như thế nào. Lúc đó bạn rất dễ hát chênh tông, hụt hơi hoặc cố gắng gào lớn hơn mức cần thiết. Điều tương tự cũng xảy ra với nhạc công. Khi không nghe rõ phần trình diễn của mình hoặc đồng đội, họ rất dễ bị lệch nhịp hoặc đánh sai cảm xúc bài hát.
Đó là lý do những sân khấu chuyên nghiệp gần như luôn có hệ thống monitor riêng.
Có phải sân khấu nào cũng cần loa monitor?
Không hẳn.
Nếu là một sân khấu nhỏ trong quán cafe acoustic, phòng họp mini hoặc chương trình ít người tham gia, đôi khi nghệ sĩ vẫn có thể nghe được âm thanh trực tiếp từ loa chính hoặc từ nhạc cụ xung quanh. Trong trường hợp này, loa monitor không phải yêu cầu bắt buộc.
Tuy nhiên khi quy mô chương trình bắt đầu lớn hơn, khoảng cách từ sân khấu tới loa chính xa hơn hoặc có nhiều người biểu diễn cùng lúc thì monitor gần như trở thành thiết bị không thể thiếu.
Theo kinh nghiệm của tôi, từ các hội trường khoảng 200 khách trở lên hoặc các sân khấu ngoài trời, việc bỏ monitor thường dẫn tới rất nhiều vấn đề. Ca sĩ liên tục ra hiệu tăng âm lượng, nhạc công khó bắt nhịp, MC nói thiếu tự tin và kỹ thuật viên phải xử lý vô số yêu cầu trong suốt chương trình.
Monitor còn giúp giảm âm lượng sân khấu
Nghe có vẻ ngược đời nhưng monitor đúng cách lại giúp sân khấu gọn gàng và dễ kiểm soát hơn.
Khi người biểu diễn không nghe rõ, phản ứng tự nhiên của họ là yêu cầu tăng loa chính hoặc tăng âm lượng nhạc cụ. Kết quả là sân khấu ngày càng ồn. Một số kỹ sư âm thanh trên cộng đồng Live Sound cũng chia sẻ rằng thiếu monitor phù hợp thường khiến tổng âm lượng sân khấu tăng lên thay vì giảm xuống.
Khi có monitor riêng, mỗi người sẽ được nghe đúng thứ mình cần nghe. Ca sĩ nghe rõ giọng hát, guitarist nghe rõ tiếng đàn, tay trống nghe rõ bass và click track. Nhờ đó không ai cần phải mở quá lớn thiết bị của mình nữa.
Monitor đặc biệt quan trọng với ca sĩ
Trong tất cả những người đứng trên sân khấu, ca sĩ là đối tượng phụ thuộc vào monitor nhiều nhất.
Giọng hát là nhạc cụ duy nhất nằm bên trong cơ thể. Người hát không thể nhìn thấy nó, cũng không thể cảm nhận chính xác nếu không nghe lại qua loa hoặc tai nghe.
Khi monitor quá nhỏ, ca sĩ thường có xu hướng hát lớn hơn mức cần thiết. Ngược lại, nếu monitor quá to hoặc quá nhiều hiệu ứng, họ dễ bị mất cảm giác cao độ và nhịp điệu.
Đây là lý do các ca sĩ chuyên nghiệp luôn dành nhiều thời gian để kiểm tra monitor trước giờ diễn hơn là kiểm tra loa ngoài khán giả.
Xu hướng hiện nay: In-ear monitor
Nếu để ý các liveshow lớn, bạn sẽ thấy nhiều nghệ sĩ không còn sử dụng loa monitor đặt sàn mà chuyển sang tai nghe kiểm âm (In-Ear Monitor - IEM).
Ưu điểm của giải pháp này là người biểu diễn nhận được tín hiệu rõ ràng hơn, ít bị ảnh hưởng bởi tiếng ồn sân khấu và giảm đáng kể nguy cơ hú rít. Đồng thời, kỹ thuật viên FOH cũng dễ kiểm soát hệ thống hơn do lượng âm thanh phát trên sân khấu giảm xuống rất nhiều.
Tuy nhiên, chi phí đầu tư IEM khá cao nên với phần lớn sân khấu hội trường, sân khấu lưu động và sự kiện địa phương, loa monitor dạng wedge vẫn là lựa chọn phổ biến nhất.
Khi nào có thể không cần monitor?
Thực tế vẫn có một số trường hợp có thể bỏ qua monitor:
- Phòng họp nhỏ chỉ có một người phát biểu.
- Quán cafe acoustic diện tích nhỏ.
- Sân khấu mini với âm lượng vừa phải.
- Người biểu diễn sử dụng tai nghe kiểm âm riêng.
Nhưng ngay cả trong những tình huống này, việc có thêm một monitor nhỏ vẫn giúp người biểu diễn tự tin hơn rất nhiều.