Vì sao không nên chọn số lượng loa theo cảm tính?
Khi lắp âm thanh hội trường, nhiều người thường tính rất nhanh: phòng nhỏ thì 2 loa, phòng vừa thì 4 loa, phòng lớn thì treo array. Cách ước lượng này không sai hoàn toàn, nhưng nếu chỉ dựa vào cảm tính thì rất dễ gặp tình trạng chỗ đầu phòng quá to, cuối phòng nghe nhỏ, hai bên cánh gà thiếu tiếng hoặc micro dễ hú do phải vặn âm lượng quá lớn.Số lượng loa cần dùng không chỉ phụ thuộc vào diện tích, mà còn liên quan đến chiều dài phòng, chiều ngang, chiều cao trần, góc phủ của loa, công suất, độ nhạy, mục đích sử dụng và mức độ đồng đều âm thanh mong muốn. Một tài liệu của Axis về tính toán vùng phủ loa cũng nhấn mạnh rằng cấu hình cơ bản chỉ cho số loa tối thiểu, còn cấu hình cao hơn sẽ dùng nhiều loa hơn để âm lượng đều hơn trong toàn bộ khu vực nghe.
Vì vậy, tính loa hội trường không phải là “càng nhiều càng tốt”, mà là đủ phủ, đủ rõ và không gây lãng phí. Nói dễ hiểu, loa giống như đèn chiếu sáng. Một bóng quá mạnh chưa chắc làm cả phòng sáng đều. Đôi khi vài bóng đặt đúng vị trí còn hiệu quả hơn một bóng cực lớn đặt sai chỗ.
Xác định rõ hội trường dùng để làm gì
Trước khi tính số loa, cần xác định mục đích chính của hội trường. Nếu chỉ dùng để họp, phát biểu, đào tạo, hội nghị, yêu cầu quan trọng nhất là rõ lời. Hệ thống không cần bass quá mạnh, nhưng cần âm thanh đều và dễ nghe ở mọi vị trí.Nếu hội trường có văn nghệ, biểu diễn, phát nhạc, tổ chức sự kiện, số lượng loa có thể phải nhiều hơn hoặc cần thêm loa sub, loa monitor, loa fill. Lý do là âm nhạc cần dải tần rộng, âm lượng lớn hơn và độ phủ sân khấu tốt hơn.
Nếu hội trường dùng đa năng, nên tính theo tình huống nặng hơn. Ví dụ, bình thường họp 100 người nhưng thỉnh thoảng tổ chức văn nghệ 200 người, nên chọn cấu hình đủ dư cho sự kiện chứ không chỉ vừa đủ cho họp.
Tính theo diện tích chỉ là bước đầu
Cách đơn giản nhất là chia hội trường theo diện tích. Với phòng dưới 70m2, thường chỉ cần một cặp loa full hoặc loa treo tường là đủ. Với phòng 70-150m2, có thể dùng 2 loa chính công suất lớn hơn hoặc 4 loa nếu phòng dài. Với phòng 150-300m2, nên cân nhắc 4 loa full, loa array compact hoặc hệ thống loa chính kết hợp loa phụ. Với hội trường lớn hơn, không nên tính bằng mắt mà nên khảo sát và thiết kế theo vùng phủ.Tuy nhiên, diện tích chỉ cho ta cái nhìn ban đầu. Hai phòng cùng 150m2 nhưng một phòng vuông 12x12m và một phòng dài 7x21m sẽ cần cách bố trí loa rất khác nhau. Phòng vuông có thể dùng 2 loa chính là ổn. Phòng dài lại dễ thiếu tiếng ở cuối, khi đó có thể cần thêm loa delay hoặc loa phụ dọc thân phòng.
Tính theo góc phủ của loa
Góc phủ là thông số rất quan trọng nhưng thường bị bỏ qua. Một loa hội trường có thể có góc phủ ngang 90 độ, 100 độ hoặc 120 độ; góc phủ dọc có thể hẹp hơn. Góc phủ cho biết âm thanh lan ra rộng đến đâu. Nếu góc phủ không đủ, hai bên phòng sẽ thiếu tiếng. Nếu góc phủ quá rộng trong phòng nhỏ, âm thanh dễ đập vào tường gây vang.Yamaha lưu ý rằng góc phủ danh nghĩa trong thông số loa không hoàn toàn giống góc phủ hiệu quả thực tế; góc phủ hiệu quả thường chỉ khoảng 70-80% góc phủ danh nghĩa. Đây là điểm rất đáng nhớ. Nghĩa là nếu loa ghi phủ ngang 90 độ, khi tính thực tế không nên quá lạc quan rằng toàn bộ 90 độ đều nghe đều như nhau.
Cách tính đơn giản là đứng tại vị trí dự kiến đặt loa, nhìn xem góc phủ có bao trùm được khu vực khán giả hay không. Nếu một cặp loa hai bên sân khấu đã phủ được toàn bộ chiều ngang và chiều sâu phòng, chưa cần thêm loa. Nếu có vùng khuất, vùng hai bên hoặc cuối phòng thiếu tiếng, lúc đó mới tính thêm loa phụ.
Tính theo chiều sâu phòng
Chiều sâu phòng quyết định loa có cần “đi xa” hay không. Với phòng ngắn, chỉ cần loa chính phía trước. Với phòng dài, nếu cố tăng âm lượng để cuối phòng nghe rõ thì người ngồi gần loa sẽ bị quá to. Sweetwater cho rằng mục tiêu của phủ âm đồng đều là hạn chế chênh lệch SPL giữa vị trí to nhất và nhỏ nhất, thường nên giữ trong khoảng không quá 6dB.Với hội trường dài, giải pháp tốt không phải lúc nào cũng là chọn loa công suất lớn hơn. Có khi cần thêm loa delay ở giữa hoặc cuối phòng, phát cùng tín hiệu nhưng được căn thời gian trễ phù hợp. Nhờ vậy, người ngồi sau nghe rõ mà không phải ép loa trước chạy quá lớn.
Nếu hội trường dài dưới khoảng 15m, một cặp loa chính thường đủ. Từ 15-25m, có thể cần loa chính mạnh hơn hoặc thêm loa phụ tùy độ vang. Trên 25m, nên nghiêm túc tính đến loa delay, loa array hoặc hệ thống chia vùng.
Tính theo chiều ngang phòng
Chiều ngang quyết định có cần nhiều cụm loa hay không. Phòng hẹp, một cặp loa trái phải là đủ. Phòng rộng, nếu chỉ đặt hai loa ở sân khấu, khu vực giữa có thể tốt nhưng hai bên mép phòng nghe yếu hoặc bị lệch âm.Với hội trường rộng, có thể cần thêm loa fill cho hai bên cánh hoặc dùng loa có góc phủ ngang rộng hơn. Nhưng cũng không nên chọn loa phủ quá rộng một cách máy móc. Nếu âm thanh bắn quá nhiều vào tường, phòng sẽ vang và khó nghe lời. Lúc này, một loa có góc phủ hợp lý, đặt đúng hướng sẽ hay hơn loa phủ cực rộng nhưng thiếu kiểm soát.
Công thức ước lượng nhanh cho hội trường phổ thông
Với hội trường nhỏ dưới 100m2, dùng họp và phát biểu là chính, thường có thể dùng 2 loa full. Nếu phòng dài hoặc nhiều vật cản, có thể nâng lên 4 loa công suất vừa thay vì 2 loa công suất quá lớn.Với hội trường 100-200m2, nếu phòng không quá dài, 2 loa full bass 30 hoặc bass 40 có thể đáp ứng. Nếu phòng dài, nên dùng 4 loa: 2 loa chính phía trước và 2 loa phụ giữa/cuối phòng. Nếu có biểu diễn, có thể thêm sub tùy nhu cầu, nhưng sub không thay thế cho loa phủ lời nói.
Với hội trường 200-400m2, thường nên dùng 4-6 loa full hoặc hệ array nhỏ. Nếu sân khấu biểu diễn nhiều, nên tính thêm loa sub và loa monitor. Với hội trường lớn hơn, cần khảo sát, đo đạc và thiết kế chuyên nghiệp, không nên áp dụng công thức chung.
Có thể nhớ nhanh như sau: phòng nhỏ cần “đủ nghe”, phòng vừa cần “nghe đều”, phòng lớn cần “chia vùng”. Khi đã phải chia vùng, số lượng loa không còn tính theo diện tích đơn thuần mà phải tính theo từng khu vực nghe.
Đừng quên chiều cao trần và độ vang
Trần thấp khiến âm phản xạ về tai người nghe nhanh hơn, dễ gây cảm giác bí và ồn nếu loa quá lớn. Trần cao lại làm âm thanh loãng hơn, nhất là ở cuối phòng. Tường kính, nền gạch, trần bê tông, nhiều bề mặt cứng cũng làm âm thanh dội mạnh hơn.Trong không gian vang, thêm nhiều loa chưa chắc đã tốt. Nếu đặt sai, âm thanh từ các loa chồng lên nhau, gây rối tiếng. Khi đó, giải pháp đúng là dùng loa có hướng phủ kiểm soát tốt hơn, giảm âm lượng từng loa, chia vùng hợp lý hoặc xử lý tiêu âm cơ bản.
Góc sáng tạo: tính loa như tưới nước cho một khu vườn
Hãy tưởng tượng hội trường là một khu vườn, còn loa là các vòi tưới. Một vòi thật mạnh đặt đầu vườn có thể làm khu gần nó ngập nước, nhưng cuối vườn vẫn khô. Ngược lại, nhiều vòi nhỏ đặt đúng vị trí sẽ giúp nước phân bổ đều hơn.Âm thanh cũng vậy. Mục tiêu không phải là “xịt” thật mạnh từ sân khấu ra sau, mà là làm sao mọi hàng ghế đều nhận được lượng âm thanh vừa đủ. Người ngồi đầu không bị chói tai, người ngồi cuối không phải căng tai. Khi hiểu theo cách này, bạn sẽ không còn hỏi “cần loa to cỡ nào?” mà sẽ hỏi đúng hơn: “cần bao nhiêu điểm phát âm để phủ đều phòng?”
Những lỗi hay gặp khi tính số lượng loa
Lỗi đầu tiên là dùng quá ít loa cho phòng dài. Hệ quả là cuối phòng nghe nhỏ, người vận hành phải vặn lớn, dẫn đến đầu phòng rất ồn và micro dễ hú.Lỗi thứ hai là dùng quá nhiều loa nhưng không căn chỉnh. Nhiều loa cùng phát một tín hiệu, đặt sai khoảng cách, không có delay có thể làm tiếng bị nhòe, đặc biệt là giọng nói.
Lỗi thứ ba là chỉ tính công suất mà bỏ qua góc phủ. Một đôi loa rất mạnh nhưng phủ sai hướng vẫn tạo ra điểm chết âm thanh. Ngược lại, loa vừa phải nhưng phủ đúng vùng nghe lại cho hiệu quả tốt hơn.
Lỗi thứ tư là quên số người ngồi. Khi hội trường đông, cơ thể người hấp thụ âm thanh, đặc biệt ở dải trung cao. Vì vậy, test phòng trống nghe ổn chưa chắc khi đông người vẫn ổn. Nên có độ dư công suất và số lượng loa hợp lý.
Kết luận
Để tính số lượng loa cần dùng cho hội trường, hãy bắt đầu từ mục đích sử dụng, diện tích, chiều sâu, chiều ngang, chiều cao trần, góc phủ loa và yêu cầu độ đồng đều âm thanh. Hội trường nhỏ thường chỉ cần 2 loa. Hội trường vừa có thể cần 2-4 loa. Hội trường dài hoặc lớn nên tính thêm loa phụ, loa delay hoặc loa array. Hội trường biểu diễn có thể cần thêm sub và monitor.Quan trọng nhất là đừng tính loa theo cảm giác “cứ thêm cho chắc”. Một hệ thống tốt là hệ thống phủ âm đều, rõ lời, đủ lực và dễ kiểm soát. Chọn đúng số lượng loa không chỉ giúp âm thanh hay hơn mà còn tiết kiệm chi phí, giảm hú rít và giúp hội trường vận hành ổn định lâu dài.